Darwins Nightmare als nachtmerrie van ketenbeheer

De film Darwins Nightmare laat de verschrikkingen zien die zich afspelen aan de rand van de verder schone, hygiënische en verantwoorde voedselketens. Ergens ver weg langs het Victoriameer in Afrika, waar vissen gevangen en schoon gemaakt worden loopt een haarscherpe grens tussen keurige ketens en de hel. Naast de schone zalen waarin de Victoriabaars door hygiënisch geklede Tanzianen wordt gefileerd, niet meer dan een paar meter verder, wordt het rottende visafval bijeengeveegd dat dient als voedsel voor de plaatselijke bevolking, voorzover die daar ten minste voor kan betalen.

Ander afval dient als drugs voor de jonge zwervertjes: de plastic verpakking van de victoriabaars verhitten ze en gebruiken ze als een dodelijk snuifmiddel, waarna ze of zich als hoer verkopen of in een lethale slaap vallen.

De vistransporten heen worden afgewisseld met wapentransporten terug. Je kunt een vliegtuig immers niet leeg laten vliegen?

Onze voedingketens zien er keurig uit, maar ze zijn verbonden met meest verschrikkelijke ellende. Adorno en Horkheimer noemden dit 60 jaar geleden al Dialektiek van de verlichting: rationele systemen hebben een helse keerzijde. Waarschijnlijk is er geen oorzakelijk verband tussen de hygiënische productie en de ellende daar. De film suggereert niet dat de keurige voedselbedrijven bewust de ellende produceren. Integendeel, niemand is schuldig, lijkt het. De oorzaak ligt in structurele factoren als corruptie, diepe armoede, gebrek aan kansen, aids, en onderdrukking van vrouwen.

Maar hebben bedrijven die victoriabaars uit een meer halen, niet toch de verantwoordelijkheid om iets te doen aan dat ecosysteem? En hebben ze niet toch een verantwoordelijkheid het sociale ecosysteem te verbeteren? Waarom zorgen ze niet voor zoiets simpels als de verwijdering van het afval uit de buurt en voor scholing van die zwervertjes?

Michiel Korthals is hoogleraar Toegepaste Filosofie bij Wageningen Universiteit en Research Center.