Contact

Zeestraat 84
2518 AD Den Haag

Andere vestigingen ›

Marcel Schuttelaar

De middenklasse kaalgeplukt

Marcel Schuttelaar

Enkele jaren terug refereerde een collega-ondernemer aan een gesprek met de directeur van een lokale Rabobank. Beiden waren er van overtuigd dat er een complot op handen was. Enkele ultrarijke ‘slimbo’s’ zouden het spaargeld van Westerse burgers achterover gaan drukken. Ik ben niet zo van die complotten, maar het idee is op de een of andere manier in mijn hoofd blijven hangen.

Feit is dat met het redden van de banken, het bestrijden van de crisis in Zuid-Europa en de problemen van de pensioenfondsen veel geld van eigenaar is gewisseld. En dat vooral ten koste van die middenklasse. De echt rijken weten zich prima aan deze malaise te onttrekken.

Piet Hein Donner, vicevoorzitter van de Raad van State, was er onlangs in het jaarverslag helder over. Nederland zit niet in een tijdelijke crisis, maar in een overgangssituatie naar een nieuwe werkelijkheid. Een wereld waarin Europa zijn economische dominantie verloren heeft en de plaats van de overheid in de samenleving wezenlijk zal veranderen. ‘Voorkomen moet worden dat Nederland langdurig vastloopt in het proces van overgang.’ Donner snapt goed dat de rol van de staat aan het verschralen is. Dat de burger een steeds groter deel van de ‘publieke kosten’ voor zijn rekening moet nemen. Sinds 2009 heeft de overheid de lasten voor gezinnen en bedrijven met respectievelijk 12 en 9 miljard verhoogd. Deze afslanking zal vraagtekens zetten bij de rol van die overheid en bij het gevoel van rechtvaardigheid over onze samenleving.

Onzichtbaar verschraalt ondertussen het besteedbaar budget van de middenklasse. Meest in het oog springend zijn natuurlijk de verlaagde pensioenen en de fors gedaalde prijzen van woningen. Ieder kent nu wel vrienden en familieleden die recent hun baan hebben verloren. Officieel zijn er zo’n 613 duizend werklozen en het einde van deze groei is nog niet in zicht. Voor een vacature bij ons bureau krijgen we weer meer dan tweehonderd sollicitaties. Sluipenderwijs nemen ook de onzichtbare aanslagen op het inkomen toe. Komen de budgetten van gemeentes in de knel door verkeerd uitgevallen grondaankopen, dan gaat de OZB-belasting voor de huizenbezitter voor het tweede jaar met meer dan 3 procent omhoog. In sommige gemeenten zelfs met tientallen procenten. Ronald Plasterk mag de gemeenten ter verantwoording roepen, maar iets er aan doen kan niet. Parkeerlasten, gemeentelijke heffingen, verzekeringen, zorgkosten, jaar in jaar uit vindt er stilaan erosie van inkomen plaats. Met een rente van 1,7 procent op spaargeld, een inflatie van boven de 2,5 procent en een belasting op spaarmiddelen van 1,2 procent (boven de vrijstelling) worden spaarcenten jaarlijks 1 tot 2 procent minder waard.

Jarenlang leek wat vermogenserosie mij eigenlijk wel gezond. Beetje minder consumeren. Wat meer met de voeten op de grond, wat meer oog voor het milieu. In 1993 hadden we het toch ook goed? De afgelopen jaren ben ik daar toch wat anders over gaan denken.

De OESO classificeert landen in termen van ontwikkeling. Heftige inkomensverschillen horen bij ‘ontwikkelingslanden’. Gematigde verschillen passen bij de ‘ontwikkelde landen’. Maar steeds meer landen in de Angelsaksische wereld scoren op dit punt nu net als vroeger ontwikkelingslanden. Met het verschralen van de middenklasse zijn de inkomensverschillen het afgelopen decennium enorm toegenomen. Tijdens de grote crisis van de jaren 1929-1939 werden privé-zeiljachten gebouwd voor de happy few van dertig tot veertig meter lang. Recent vertelde een jachtontwerper me dat ze nu bezig zijn met privézeiljachten van meer dan honderd meter lang. Het risico is volgens James Robinson (‘Waarom sommige landen rijk zijn en andere arm’) dat er een rijke elite ontstaat in een verder straatarm land.

Een vitale middenklasse is nodig om eindelijk een start te maken met het betalen van rechtvaardiger prijzen. Veel voedsel en non-food artikelen zijn niet goed geprijsd omdat de kosten in de keten niet goed toebedeeld worden. Voedsel is vaak veel te goedkoop, waarbij toeleveranciers gedwongen worden hun verlies te pakken. Negatieve milieueffecten worden ‘gratis’ afgewenteld. Onze welvaart van de afgelopen decennia hebben we deels te danken aan extreem lage arbeidslonen en wel heel bijzondere arbeidsomstandigheden zoals die in Chinese productielocaties. Met dank aan de Blokkers en andere straaticonen van deze wereld.

Tenslotte is er juist de komende jaren meer geld nodig om te investeren in een slimme samenleving. In energieneutrale woningen voorzien van zonnepanelen. In smart grids om decentraal vraag en aanbod van energie op elkaar af te stemmen. In elektrisch vervoer, slimme mobiliteit, een circulaire economie. Kortom: in echte waarde die ons leven in de toekomst comfortabel houdt. In programma’s om mensen gezond te houden, verbonden met elkaar en met de democratie. Een vitale, breed geschakeerde en eigen verantwoordelijkheid pakkende middenklasse is daarbij een harde randvoorwaarde.

Deze column verscheen in P+ mei-juni 2013 in de serie columns: “Directions”.


Thank you for your registration!
Invalid email address Back