Contact

Zeestraat 84
2518 AD Den Haag

Andere vestigingen ›

Doutzen Wagenaar

Ontbossing op mijn bord

Het is oktober 2008. Na een lange, nachtelijke busreis vanuit Salvador kom ik aan op het busstation van Barreiras. De Portugese taal spreek ik nog nauwelijks en ik weet eigenlijk niet waar ik nu heen zal gaan. Er komt een vrouw naar me toe. Ze stelt zich voor als Edite, ik had al van haar gehoord via mijn begeleider op de universiteit. Ze is mijn redding die ochtend en de maanden daarna eigenlijk ook. Ik kan in haar huis wonen want zij is toch vaak op pad. De wereld redden. Of in ieder geval de Cerrado. Ze neemt me mee naar het kantoor van de NGO waar ze werkt, 10envolvimento. Daar ontmoet ik ook haar collega Martin. Hij is van oorsprong Oostenrijks en omdat mijn Duits iets beter is dan mijn Portugees kan ik met hem communiceren. De mensen van 10envolvimento nemen me mee de Cerrado in. Ik bezoek allerlei dorpjes en leer over de mensen, dieren en planten in dit bijzondere ecosysteem. Ik bezoek ook Luis Eduardo Magalhaes. De volgende stad op de weg naar hoofdstad Brasilia, maar een wereld van verschil. Het is dan nog één lange straat vol agribusiness: trekker dealers, silo’s, kantoren van agrarische ondernemingen en vrachtwagens vol soja, heel veel vrachtwagens. Landbouw in de regio op deze ‘marginale gronden’ heeft de toekomst.

Het is 25 november 2021, de televisie staat aan. Zembla gaat vanavond over soja. Sinds mijn afstuderen in 2010 heb ik met allerlei partijen gewerkt aan verduurzaming van soja, vandaar dat ik vol spanning afwacht wat er komen gaat. De voice-over kondigt aan dat het probleem van soja met name -zoals bekend- in de Cerrado speelt. Dan zien we de interviewer. Hij is naar Brazilië gevlogen en in Bahia neergestreken. Opeens veer ik op van de bank. Er komt een bekend gezicht in beeld. Martin. Ik herken hem meteen. Eigenlijk heel logisch om Martin te interviewen. Hij, Edite en hun collega’s komen al decennia lang op voor de Cerrado. Zoals ik in 2008 werd meegenomen de Cerrado in, neemt Martin de interviewer nu mee naar lokale gemeenschappen én agrarische ondernemingen. We zien ontbossing, geweld tegen lokale gemeenschappen en er wordt gesproken over corruptie, maffiose praktijken en zelfs over moorden die zijn gepleegd. In de uitzending wordt de suggestie gewekt dat RTRS-gecertificeerde boerderijen, ondanks hun duurzaamheidsstempeltje, nog steeds ontbossen en geweld gebruiken tegen mensen uit omliggende gemeenschappen.

De volgende ochtend merk ik dat de uitzending meer met me heeft gedaan dan ik had verwacht. Ik liep daar in Luis Eduardo Magalhaes over diezelfde zandwegen en voel me nog steeds verbonden met de strijd van Martin en Edite. Ik besef me ook weer hoe groot Brazilië is, hoe lastig het is om de wet te handhaven, hoe corruptie en geweld er aan de orde van de dag zijn en hoe het niet meevalt positieve impact te hebben in een gebied waar boeren het legale recht hebben om een deel van hun land om te zetten in landbouwgrond. Daar kom je dan met je Europese goede bedoelingen. Toch voel ik ook een zekere frustratie over de framing in de uitzending. Om dit certificeringssysteem (of certificering in het algemeen) zo af te serveren is denk ik niet juist (uit navraag blijkt dat de boerderijen in de uitzending niet RTRS gecertificeerd waren, overigens).

Certificering kan boerenbedrijven wel degelijk een incentive bieden om duurzamer te werk te gaan en hun eigen natuurlijke vegetatie met rust te laten. Echter, certificering alleen biedt niet de oplossing voor complexe gebiedsoverstijgende problemen zoals ontbossing. Het Collaborative Soy Initiative (CSI), waarin iedereen die iets met verduurzaming van soja doet bijeen komt, beschrijft verschillende oplossingsrichtingen om de problemen rondom soja aan te pakken. Certificering is daar één van, maar ook bioom-specifieke moratoria (zoals in de Amazone), de zogenaamde ‘schone leveranciers aanpak’ en initiatieven op het landschapsniveau. Verschillende oplossingen worden op dit moment uitgerold. En het is ook goed om te benoemen dat er, ook door Nederlandse bedrijven samen met Initiatief Duurzame Handel (IDH) en verschillende maatschappelijke organisaties, gewerkt wordt aan projecten in de Cerrado en Gran Chaco. Juist daar waar de risico’s op landconversie het grootst zijn. Samen met lokale partijen wordt gewerkt aan duurzame ontwikkeling van een specifiek gebied en bescherming van de natuurlijke vegetatie. Over dit soort initiatieven heb ik in de uitzending helaas niets gehoord.

Dan de andere verhaallijn in de uitzending. De verhaallijn over de handel in duurzaamheidscertificaten en daaraan gekoppeld het feit dat de (daadwerkelijke, fysieke) soja gebruikt in en voor onze voedingsmiddelen niet 100% gegarandeerd conversie- en ontbossingsvrij is. Deze verhaallijn wordt een beetje als een spannende ‘who done it’ gepresenteerd en doet de serieuze verhaallijn in Bahia, wat mij betreft, wat te kort. Het klopt dat de meeste bedrijven in de voedselketen helaas nog niet zijn overgestapt op duurzame soja in de fysieke keten (waarbij producenten van vegetarische en veganistische producten overigens een grote uitzondering zijn). Daar zijn allerlei redenen voor. Door de complexiteit van de sojaketen (veel verschillende transportbewegingen, veel plekken waar de soja wordt gemengd) is het erg duur om gecertificeerde soja apart te vervoeren naar de markten die daar (nog maar mondjesmaat) om vragen. Hier ligt absoluut een uitdaging en moet zeker wat gebeuren. Echter, in plaats van de certificering ter discussie te stellen, zou het veel beter zijn om nog veel meer partijen in Europa te bewegen tot het aankopen van gecertificeerde duurzame soja zodat het gescheiden vervoeren ervan interessanter en goedkoper wordt.

Het ‘mysterie’ van de vrachtwagens en schepen die uiteindelijk naar Nederlandse veevoerbedrijven leiden, is wat tendentieus. De zes grootste handelaren, verenigd in het Soft Commodities Forum, werken aan meer transparantie en traceerbaarheid en rapporteren daar ook over. Via een ander initiatief, Trase (zie: trase.earth), zijn handelsstromen in kaart gebracht en is te zien uit welke regio (gemeente) de soja voor specifieke landen wordt gehaald en via welke traders (aan de export en import-zijde). Dat veevoerbedrijven uiteindelijk soja kopen van bepaalde traders met fabrieken in Brazilië, mag dus geen verrassing zijn.

Uiteindelijk houd ik aan de uitzending vooral een gevoel van strijdbaarheid over. In 2008 vertelde Edite me dat ‘de wereld’ zou moeten horen over het belang van de biodiverse Cerrado en de absolute noodzaak dit ecosysteem te beschermen. In 2021, natuurlijk vele jaren te laat, is er op de Nederlandse mainstream televisie een uitzending over (de misstanden in) dit prachtige bioom en staat er elke dag een artikel over soja in de krant. Hopelijk zorgt de uitzending ervoor dat nog meer partijen aandringen op het opnemen van de Cerrado in de nieuwe Europese ontbossingswet en stimuleert de uitzending de actoren die aan duurzame soja werken om daar -via alle verschillende wegen die nodig zijn-  mee verder gaan. Ik ben in ieder geval vastbesloten om een bijdrage te leveren aan duurzame (soja-) ketens zonder ontbossing en landconversie.